Na maanden van acties, volgt nu de ultieme test: de nationale betoging van 14 oktober. Vakbond versus Arizona: wie wint de strijd om het sociale model?
Op 14 oktober organiseert het gemeenschappelijk vakbondsfront een nationale betoging tegen het beleid van Arizona. Waar de regering-De Wever zichzelf graag opwerpt als een noodzakelijke hervormingsregering, proberen vakbonden daartegenover het beeld van een asociale afbraakregering te plaatsen. Een regering die stelt diep te moeten snijden in sociaal beleid om budgettaire redenen, maar die tegelijkertijd budget te over heeft voor drones en defensie? Dat is zonder het vakbondsfront gerekend.
De aangekondigde massabetoging is niet het eerste salvo dat de vakbonden afvuren. In deze bijdrage schetsen we eerst beknopt het verloop van het voorbije vakbondsprotest. We leggen de Arizo-no! mobilisatie naast eerder protest tegen de regering-Michel, een relevant ijkpunt. Op basis van data verzameld in het kader van De Stemming - het jaarlijkse onderzoek van De Standaard en de VRT - beargumenteren we vervolgens dat het huidige protest, meer dan voorbije vakbondsmobilisaties, een uphill struggle is. Tegelijkertijd speuren we in de data ook naar kiemen die het vakbondsprotest succesvol kunnen maken. Zijn bepaalde doelgroepen bereidwilliger om mee het vuur aan de lont te steken? En hoe kunnen vakbonden hier het best strategisch gebruik van maken?
VAKBONDSFRONT ROLT MET SPIERBALLEN
Beginnen doen we echter bij het begin: de genese van Arizona. Op 9 juni 2024 levert de kiezer een opmerkelijk signaal af. In Vlaanderen mag Bart De Wever, op de tonen van Elton Johns 'I'm still standing', het podium op: zijn N-VA blijft, tegen alle verwachtingen in en ten nadele van Vlaams Belang, de allergrootste. Bezuiden de taalgrens is de verrassing mogelijks nog groter: daar wordt met een heuse aardverschuiving MR van Vivaldi-enfant terrible Georges-Louis Bouchez de sterkste. Ook Les Engagés boekt een ijzersterk resultaat; Ecolo en PS krijgen rake klappen. De verliezers van 9 juni sluiten zichzelf al snel uit van regeringsdeelname. En zo ligt op de verkiezingsavond zelf de weg naar Arizona reeds wagenwijd open. Of zo lijkt het in ieder geval. Maar liefst 236 dagen later, op 3 februari 2025, legt Arizona (N-VA, cd&v, Vooruit, MR, Les Engagés) de eed af.
Tijdens de lange coalitievorming zaten de vakbonden niet stil. Met een resem acties wogen ze op de onderhandelingen.
Tijdens die lange coalitievorming zaten de vakbonden niet stil. Met een resem acties wogen ze op de onderhandelingen. De vakbondscampagne werd symbolisch afgetrapt op vrijdag 13 december 2024. Enkele duizenden militanten verzamelden op het Poelaertplein om druk te zetten op de lopende onderhandelingen over de fiscale hervormingen. Exact één maand later namen 30.000 demonstranten, waaronder erg veel leerkrachten, de pensioenplannen van Arizona op de korrel. En weer een maand later, op 13 februari, kreeg het kersverse Arizona-kabinet de vakbond op bezoek: 100.000 betogers - 60.000 volgens de politie - schreeuwden hun ongenoegen uit over een regering die al te zwaar de hakbijl bovenhaalt. "De gewone werkende mens betaalt het gelag, de superrijken ontspringen de dans", aldus de vakbonden. Ze voelen zich gesterkt: de pensioenplannen voor leerkrachten die op tafel lagen werden afgezwakt, dixit Bert Engelaar (ABVV). Dat zet het vakbondsfront verder aan om alles uit de kast te halen. Op 31 maart vindt de grootste algemene staking van de afgelopen jaren plaats. Het land gaat plat. Scholen, openbaar vervoer, lucht- en scheepvaart, de post, overheidsdiensten: allen leggen collectief het werk neer. Op 29 april decentraliseert het protest. Er vinden acties plaats van Brussel over Gent, tot Hasselt, Antwerpen en Luik: tegen het snoeien in de pensioenen en het besparen op openbare diensten. Na de traditionele festiviteiten op 1 mei komt op 22 mei ook de non-profit op straat: 30.000 militanten eisen een nieuw sociaal akkoord met betere loon- en arbeidsvoorwaarden. Op 25 juni, ten slotte, terwijl Arizona onderhandelt over een zomerakkoord, hekelen 35.000 manifestanten dat Arizona miljarden veil heeft voor defensie, maar amper budget voor zorg, openbare diensten en pensioen. Thierry Bodson, afscheidnemend ABVV-voorzitter, kondigt die dag een 'megabetoging' aan: het vakbondsverzet wordt over het zomerreces getild, een hete herfst kondigt zich aan. Afspraak op 14 oktober.
ARIZONA STEVIG IN HET ZADEL
Het mag duidelijk zijn: het gemeenschappelijk vakbondsfront rolde de afgelopen maanden stevig met de spierballen. Twee observaties vallen al te maken.
Allereerst kijken we naar de protestzijde. Van alle mobilisaties in het afgelopen jaar, heeft er zich nog geen in het collectieve geheugen kunnen nestelen. Dat was anders ten tijde van de mobilisatie tegen de centrumrechtse regering-Michel. Op 6 november 2014, een kleine maand na de eedaflegging van wat later als een 'kibbelkabinet' de geschiedenisboeken in zou gaan, daagden een indrukwekkende 120.000 betogers op, met voorsprong de strafste vakbondsmobilisatie van het nieuwe millennium. Die manifestatie was grotendeels vreedzaam, maar eindigde met schermutselingen tussen politie en enkele heethoofden. De vakbonden maakten indruk. Nog een verschilpunt aan de protestzijde: naast het gemeenschappelijk vakbondsfront, trad toen ook de meer grassroots burgerorganisatie Hart boven Hard/Tout Autre Chose naar voren als vertegenwoordiger van de minder verzuilde, maar eveneens bezorgde burger. Tegen Arizona lijken vooral de vakbonden - reuzen van het middenveld met een strakke mobilisatiemachine - zich te verzetten.
Kijken we vervolgens naar de regeringszijde. Daar lijkt Arizona vrij stevig in het zadel te zitten. Terwijl de Arizona-coalitie op het Gaza-dossier duidelijk barsten vertoont, blijft het in regeringskringen voorlopig relatief stil wanneer het over de socio-economische breuklijn gaat, op de discussie over de meerwaardebelasting en de verhoging van het remgeld na. De kop boven een editoriaal van Bart Eeckhout (DM, 11/2) sprak wat dat betreft boekdelen: "de vergrijzingstrend liegt niet - je moet blind zijn om de noodzaak aan hervorming en sanering te ontkennen". Bij de meeste commentatoren was een soortgelijk geluid te horen: de hervormingen zijn hard, maar noodzakelijk. Er is geen alternatief, met andere woorden. En ook hier spelen wederom verschillen met de regering-Michel. Hoewel in theorie duidelijker centrumrechts - zonder socialisten - was de Zweedse regering ook onevenwichtig: de grootste Franstalige partij (PS) werd aan de kant gelaten, en bij monde van Kris Peeters werd cd&v - normaal in het midden van het bed, maar destijds de linkervleugel vertegenwoordigend - een stokebrand. Niets van dat - voorlopig - bij Arizona. En dat is in de eerste plaats een gevolg van hoe de kiezer de kaarten schudde. De twee grootste partijen langs beide zijden van de taalgrens situeren zich socio-economisch rechts en vormen samen de regering. In principe weerspiegelt Arizona veel helderder de (huidige) meerderheidsopinie.
Uit De Stemming bleek bij het begin brede steun voor de koers van de regering, en de regering 'as such'.
Cijfers van De Stemming bevestigen dit: de meeste maatregelen werden door een meerderheid van de Vlamingen gesteund, gaande van de pensioenmalus (66% eens), over de meerwaardebelasting (61% eens), tot het beperken van de werkloosheidsuitkeringen in de tijd (72% steun). Die steun voor het gevoerde beleid vertaalde zich dan ook nog eens in steun voor de regering als geheel: slechts 30% was ontevreden over de politici die in de regering zetelen, 32% over de coalitie, 33% over de maatregelen, enzovoort. Kortom: uit De Stemming bleek alvast brede steun voor de koers van de regering, en de regering 'as such'.
KIEMEN VOOR GROOTSCHALIG PROTEST
Wil het vakbondsfront op het regeringsbeleid inbeuken, staat ze met andere woorden voor een zwaardere opdracht dan tien jaar geleden. Desalniettemin vinden we in De Stemming ook hoopgevende signalen voor de vakbonden terug.
Ten eerste gaat het over de periode waarin de stemming werd afgenomen - één maand na de eedaflegging, in de 'wittebroodsweken' van Arizona. Dat is, voor elke regering, de best mogelijke periode. Intussen is de kans groot dat de vreugde bij de bevolking over het hebben van een regeerakkoord plaats heeft moeten ruimen voor de concrete gevolgen daarvan. Vakbonden speelden daarbij een cruciale rol. Niet louter door middels protest het gevoerde beleid te contesteren, maar ook door via welgemikte campagnes te informeren. Zo lanceerde het ABVV de tool Mypensionarizona.be, en maakte ACV duidelijk wat de gevolgen zijn voor onder andere (langdurig) zieken. De recente Gazaprotesten toonden bovendien aan dat het mogelijk is om onenigheid binnen de regering bloot te leggen en de coalitiepartners uit elkaar te spelen. Arizona staat ongetwijfeld zwakker dan enkele maanden geleden.
Arizona staat ongetwijfeld zwakker dan enkele maanden geleden.
Ten tweede verdoezelde de hoerastemming in de berichtgeving over de Arizona-resultaten in De Stemming twee zaken: dat er een wat afwachtende houding is over sommige maatregelen bij het brede publiek, alsook dat steun voor de regering erg ongelijk verdeeld is wanner we naar specifieke bevolkingsgroepen kijken. Voor wat de afwachtende houding betreft, zeiden we eerder dat slechts 32% van de Vlaamse respondenten echt 'ontevreden' is over de genomen maatregelen. Daartegenover staat dat slechts 8% 'heel tevreden' is over de maatregelen, 30% 'eerder tevreden', en 24% 'noch tevreden, noch ontevreden'. Dat lijkt erop te wijzen dat een groot deel van de kiezers het beleid nog wat afwacht, en momenteel het voordeel van de twijfel geeft. Daar komt bij dat veel burgers vinden dat de maatregelen zwakkere groepen in de samenleving onterecht benadelen (bijvoorbeeld mensen in armoede of personen met gezondheidsproblemen). En, zoals Geert Schuermans hier eerder berichtte, ligt de regeringssteun een stuk lager bij de lagere inkomens. Kortom, het potentieel in de samenleving om Arizona te contesteren is er wel degelijk, en was er al van het prille begin.
De opportuniteiten voor vakbondsmobilisatie tegen Arizona tekenen zich scherper af wanneer we kijken naar de betogingsbereidheid van de Belg. Concreet stelde De Stemming: "De plannen van de regering-De Wever leidden tot acties van sociale bewegingen (betogingen, stakingen, enzovoort). Hoe staat u tegenover de sociale protestacties?". Bij de Belgische bevolking keurde weliswaar 33% de protesten af, maar 41% toonde begrip voor de acties, 17% steunde de acties, en 9% gaf toen zelfs al aan deel te willen nemen aan het protest. Kortom, zelfs in de honeymoon period van Arizona, een best uitgebreid mobilisatiepotentieel.
Een regressieanalyse vertelt ons meer over welke groepen een hogere dan wel lagere manifestatiebereidheid aan de dag legden ten opzichte van het prille Arizona.
Vooral respondenten uit het laagste inkomenskwartiel en mensen die zich achtergesteld voelen, zijn protestacties bijzonder genegen.
Ten eerste blijken vooral respondenten uit het laagste inkomenskwartiel en mensen die zich achtergesteld voelen protestacties bijzonder genegen te zijn. In het grotere debat over de formatie van een nieuwe breuklijn, waarbij de winnaars van de globalisering tegenover de verliezers staan, zijn het vooral die laatsten die door het vakbondsprotest gecharmeerd worden: het subjectieve gevoel achtergesteld te worden tegenover andere groepen - relatieve deprivatie - voorspelt steun voor het protest erg goed. Een dergelijk gevoel van achterstelling, en de bijhorende onzekerheid, maakt groepen in de samenleving vatbaar voor organisaties en partijen die hen zekerheid bieden: we weten dat populistische partijen vaak goed scoren bij deze groepen - iets wat ook in De Stemming aan bod kwam: het electoraat van Vlaams Belang (en in zekere mate ook PVDA) voelt zich sterk achtergesteld. Maar evenzeer kan hierin een opportuniteit voor de vakbonden zitten, omdat zij bij uitstek geplaatst zijn om kwetsbare groepen in de maatschappij een stem te geven.
Ten tweede doet leeftijd er toe. De 65-plussers, de generatie die geprofiteerd heeft van (en bijgedragen heeft aan) de uitbouw van de welvaartsstaat, lijkt niet echt protestbereid te zijn. Niet onlogisch, want de impact voor hen is al bij al beperkt. De expliciete steun voor het protest zit bij de groep die nog een stuk verwijderd zijn van hun pensioen, maar het al aan de horizon zien verschijnen: ons model geeft de grootste steun rond de 50 jaar. Jongeren hebben veel begrip voor het protest, maar de expliciete steun ervoor is wat lager - misschien omdat de impact van de maatregelen inzake het pensioen nog zo ver voor hen uit ligt. Het moge duidelijk zijn dat de verschillen in eigenbelang tussen generaties en hun visie op solidariteit smeken om een sterk narratief van de vakbonden.
Ten slotte zijn er twee onverwachte resultaten: opleidingsniveau brengt nauwelijks verschillen in betogingsbereidheid met zich mee - het is niet zozeer de blik op de wereld, maar de financiële realiteit die bepalend is. En, vrouwen vertonen minder betogingsbereidheid. Vooral hier valt terreinwinst te boeken voor de vakbonden, gegeven dat het vooral vrouwen zijn die het kind van de pensioenhervormingsrekening lijken te worden. Zo dreigt volgens het Planbureau voor maar voor liefst 49% van de vrouwen bij vervoegd pensioen een pensioenmalus. Traditioneel zijn mannen sterk oververtegenwoordigd in vakbondsprotest. Het lijkt ons dan ook opportuun dat er langs vakbondszijde gereflecteerd wordt hoe vrouwenparticipatiedrempels geslecht kunnen worden.
Samenvattend: de kiemen voor grootschalig protest zijn daar, het is aan de vakbonden om dit potentieel te activeren.
BREED EN DIVERS MOBILISEREN
De lat voor 14 oktober is hoog gelegd door een massabetoging aan te kondigen. Met minder dan 100.000 aanwezigen kunnen de vakbonden moeilijk tevreden zijn, lijkt ons.
Tien jaar geleden, ten tijde van de protesten tegen de regering-Michel, interviewden we een hele reeks Vlaamse en federale parlements- en regeringsleden over de impact van protest. Gegeven de sterke vakbondsmobilisatie en de Grote Parade van Hart boven Hard, sneden onze conversaties toen al snel die mobilisaties aan. Daarbij viel op dat een grote groep politici, voornamelijk aan rechterzijde, sterk 'het primaat van de politiek' genegen is. Zij voelen weinig voor protest. Al te vaak, vertelden politici ons, is protest op straat een doorslagje van wat er zich op de banken in het parlement afspeelt. Het is simpelweg "party politics by other means". Protest dat er toe doet, weet te verrassen, stelden politici over partijgrenzen heen. Het heeft een X-factor, voegt iets nieuws aan het debat toe. Wat daarbij vaak terugkwam was de diversiteit van het deelnemersveld. Dat moest weidser reiken dan de typische activist of vakbondsmilitant. Wanneer politici de indruk krijgen dat deelnemers aan protest voorbij specifieke partijgrenzen gaan en protest de gemiddelde kiezer weet te belichamen, dan zijn ze één en al oor. Tegelijkertijd stelden politici onverenigbare eisen aan succesvol protest: het moest spontaan zijn, maar tegelijkertijd grootschalig (hier heb je vaak een sterke organisatie voor nodig); het moest realistische, werkbare eisen naar voren schuiven, en tegelijkertijd op het sentiment werken. Maar bovenal: de eigen ideologie kleurde sterk hoe politici protest taxeerden. Waar Hart boven Hard langs de linkerzijde geroemd werd voor het samenbrengen van mensen van divers pluimage, van onder uit, en op die manier als uitstekende barometer fungeerde van wat er écht leefde onder de bevolking, beschouwden eerder rechtse politici diezelfde organisatie als een crypto politiek partij, top-down aangestuurd door, en niet meer dan een doorslagje van diezelfde vakbonden.
De kiemen voor Arizona ongenoegen zijn aantoonbaar daar. Het woord is nu aan de vakbonden.
De uitdaging voor de Arizo-no! mobilisaties ligt er dus in om breed en divers te mobiliseren, met een heldere eis, waar zowel oppositie als bevriende coalitiepartners mee aan de slag kunnen. Succesvol protest doet politieke partijen kleur bekennen, voert druk op, legt onenigheid binnen de regering bloot, en - als het even kan - zet aan tot muiterij binnen de coalitie. De recente Gazaprotesten hebben aangetoond dat dit alles mogelijk is. De kiemen voor Arizona ongenoegen zijn aantoonbaar daar. Het woord is nu aan de vakbonden.