Armoede blijft hardnekkig. Misschien ligt de oplossing niet in 'bestrijding', maar in het verdedigen en vernieuwen van onze sociale zekerheid.
Aan goede bedoelingen ontbreekt het zelden bij de armoedebestrijding. De vele initiatieven die regelmatig worden aangekondigd, zijn ongetwijfeld oprecht. Niemand kan ertegen zijn. Armoede is immers een consensusthema. Maar de vraag blijft: zijn we goed bezig? Armoede is bijzonder hardnekkig. Noch in België, noch internationaal dalen de cijfers fundamenteel.
In België schommelt het percentage: het ene jaar een procent hoger, het volgende een procent lager. Hoe kan het ook anders als werkloosheidsuitkeringen worden ingeperkt, huurprijzen blijven stijgen en de loonnorm de lonen afremt? Kan je armoede oplossen als ze elke dag opnieuw wordt aangemaakt?
Kan je armoede oplossen als ze elke dag opnieuw wordt aangemaakt?
Mondiaal lijken de cijfers positiever. Maar de spectaculaire daling van armoede is grotendeels te danken aan het beleid van China en India. In veel Afrikaanse landen blijft armoede stabiel of stijgt ze. Daarom verlegt de Wereldbank haar focus van 'armoedebestrijding' naar 'sociale bescherming'. Toch verandert er weinig: het gaat nog steeds om targeting, het zoeken naar de armsten der armen, en hen minimale voorzieningen toekennen - basisonderwijs, minimale gezondheidszorg.
POLITIEKE AGENDA
Een tweede reden om te twijfelen aan de doeltreffendheid van armoedebestrijding ligt bij de politieke agenda die erachter schuilgaat. Historici, filosofen en sociologen wijzen erop dat armoede zelden op de agenda komt omdat ze bestaat, maar omdat ze nuttig is om andere doelen te bereiken.
Het duidelijkste voorbeeld: de Wereldbank in 1990. Ze beschikte toen niet eens over degelijke statistieken, maar gebruikte de strijd tegen armoede om kritiek op de neoliberale shocktherapie in ontwikkelingslanden te counteren. Tegelijk kon ze de sociale zekerheid in die landen ondermijnen: verzekeringen moesten naar de private sector. Zo werd armoedebestrijding een sluitstuk van neoliberaal beleid. Ontwikkelingsdenken maakte plaats voor aandacht voor 'onderontwikkelden'.
BEVOEGDHEDEN EN VERSNIPPERING
Een derde reden voor scepsis is de versnippering van bevoegdheden. De Wereldbank kan enkel druk zetten via leningen, en schuift de verantwoordelijkheid naar ministers van Financiën. In de verdragen van de EU komt het woord 'armoede' amper voor. En in België? Alle beleidsniveaus zijn betrokken, maar alleen de federale regering kan leeflonen aanpassen. Regio's, steden en gemeenten focussen op de vele 'andere dimensies' van armoede.
Intussen wordt de verzorgingsstaat overal uitgekleed. Volgens het internationaal vakverbond worden arbeidsrechten wereldwijd afgebouwd, publieke diensten geprivatiseerd en sociale zekerheid verzwakt. Bijna 4 miljard mensen hebben helemaal geen sociale bescherming.
DE UITZONDERINGSPOSITIE VAN BELGIË
Wat in België nog van de verzorgingsstaat rest, is internationaal gezien uitzonderlijk. Toch duikt dit model nauwelijks nog op in rapporten van internationale instellingen. Het wordt verdrongen door een minimalistisch systeem voor de allerarmsten, terwijl iedereen daarboven moet terugvallen op privéverzekeringen. Het is naïef te denken dat we aan die evolutie ontsnappen.
Dit is hét moment om ons systeem te versterken, om het af te stemmen op een veranderende arbeidsmarkt en samenleving.
Daarom is dit hét moment om ons systeem te versterken. Niet met complexe hervormingen en nieuwe lagen bureaucratie, maar door het transparanter en efficiënter te maken en af te stemmen op een veranderende arbeidsmarkt en samenleving.
Denk aan: rechten individualiseren, een leefloon op het niveau van de armoedegrens, versterking en herstel van het paritair beheer, integratie van platformwerk, afbouw van de bureaucratie in de OCMW's, afschaffing van de regels voor 'samenwonenden', vereenvoudiging van de pensioenstelsels, faire en proportionele bijdragen van alle inkomens, versterking en betere verloning voor de zorgsector, enzovoort.
FINANCIERING EN KEUZES
Vandaag wordt sociale zekerheid uitgehold langs de inkomstenzijde. Te veel statuten dragen niet of nauwelijks bij. Dat moet stoppen. Ook het fiscale systeem moet ongelijkheid beter afremmen.
Vandaag wordt sociale zekerheid uitgehold langs de inkomstenzijde.
Daarvoor is een breed maatschappelijk debat nodig, met inbreng van alle betrokken groepen. Vakbonden moeten daarin een voortrekkersrol spelen. Financieel is het mogelijk: als er miljarden beschikbaar zijn voor defensie, kan er ook worden geïnvesteerd in een 'vredesbeleid' van sociale rechtvaardigheid.
Bovendien vraagt dit een internationale dimensie. De Europese sociale zekerheid is ons grootste succes en erfgoed. Terwijl men spreekt over het verval van de westerse hegemonie, is er wereldwijd geen continent dat zijn bevolking zo goed beschermt. We mogen daar terecht trots op zijn en moeten dit model verdedigen.
SOCIALE ZEKERHEID ALS MENSENRECHT
Sociale zekerheid is geen instrument van de economie, maar een mensenrecht. Ze is gebaseerd op horizontale solidariteit: iedereen draagt bij naar vermogen en krijgt volgens behoefte. Dat principe moet met kracht verdedigd en gepromoot worden.
Wie erin slaagt dit systeem helder en transparant uit te leggen, kan er verkiezingen mee winnen.
En er is nog een bijkomend voordeel: wie erin slaagt dit systeem helder en transparant uit te leggen, kan er verkiezingen mee winnen. Maar de vraag is: durft men dat nog?
Francine mestrum, Maak armoede illegaal. Pleidooi voor wereldwijde sociale rechtvaardigheid. Houtekiet, 2025