Stop de sociale afbraak door Arizona

Sinds het aantreden van de Arizona-regering eind januari worden we overspoeld met een stroom aan ingrepen die inbeukt op de dijken van onze sociale bescherming. Met de begrotingsopmaak voor de deur moeten we erop wijzen dat veel mensen het moeilijk hebben. Hoe kunnen we de komende weken stenen verleggen in deze Arizona-rivier? Wat staat ons te doen zodat de regering haar koers wijzigt? Dit is de reden waarom wij op 14 oktober betogen.

SOCIALE AFBRAAK VOOR WERKNEMERS

Om de koers van de sociale afbraak te duiden, die ideologisch geïnspireerd is maar vaak ook ondoordacht, neem ik er drie voorbeelden bij.

Afschaffing stelsel werkloosheid met bedrijfstoeslag

Ten eerste, de afschaffing van het stelsel van werkloosheid met bedrijfstoeslag (SWT), het vroegere brugpensioen. Gedaan. Onmiddellijk, vanaf 31 januari 2025, de dag van het regeerakkoord. Punt. Dat er een groep werknemers op dat moment aan de laatste maanden van hun loopbaan bezig was omdat ze aan de voorwaarden voor SWT voldeden, en bedrijven zich hierop georganiseerd hadden, daar trok de minister van Werk, David Clarinval (MR), zich niks van aan.

Een sociaal akkoord en veel getrek voor en achter de schermen was nodig om N-VA en MR tot rede te brengen

Een sociaal akkoord en veel getrek voor en achter de schermen was nodig om N-VA en MR tot rede te brengen en de situatie recht te zetten voor die groep werknemers. Wie in opzeg zat, zag z'n rechten van de dag voor het regeerakkoord, alsnog gerespecteerd.

Het neemt niet weg dat er in de toekomst geen beroep meer gedaan kan worden op de collectief onderhandelde uittrederegelingen die rekening houden met noden en mogelijkheden van bedrijven en werknemers. Nochtans was het systeem van SWT voor de overheid goedkoper dan bijvoorbeeld ziekte door de aanvullende vergoeding betaald door de werkgever en de sociale bijdragen die daarop geïnd worden.

Zonder oplossing voor werknemers met belastend werk en met een verstrenging van de toegang tot het vervroegd pensioen, is er voor de werknemer die het niet meer trekt nog maar weinig perspectief. De pensioenmalus bij vervroegd pensioen betekent immers dat je tot een kwart van je pensioenbedrag kan verliezen als je meer tegenslag had tijdens je leven dan je buurman. Ook de beperking van de gelijkgestelde periodes tot maximum 1/5^de van je loopbaan - waarbij er tegen 2040 voor 2,4 miljard (!) minder pensioen uitbetaald zal worden aan de meest kwetsbaren - betekent de brute afbouw van sociale zekerheid zonder dat er iemand beter van wordt. Ook de begroting is er niet mee gered.

Inperking werkloosheidsverzekering

Ten tweede, het inperken van de werkloosheidsverzekering. Hardnekkige vooroordelen en discriminatie bij sollicitaties, de 'mismatch' op de arbeidsmarkt tussen profielen en jobs, … de feiten wegen blijkbaar niet op tegen het hardnekkige idee dat "de profiteurs er uit moeten". Dat mensen geen 30 jaar in de werkloosheidsverzekering thuishoren, daar is denk ik iedereen het over eens. Maar de schade voor wie nog maar aan het begin van de loopbaan staat en ontslagen wordt, is onoverzienbaar.

Ook Francine, die haar hele leven in de supermarkt heeft gewerkt maar die eind de vijftig wordt ontslagen, zal na twee jaar werk zoeken mogen aankloppen bij het OCMW. Als haar man een inkomen heeft, wordt ze volledig van hem afhankelijk. En dat terwijl het voor oudere werknemers allesbehalve evident is om aangeworven te worden.

Mensen die al 20 jaar uitkeringen ontvangen, worden 3,5 maand voor datum verwittigd dat die wordt stopgezet.

Onze sociale verzekering tegen ontslag is gebroken. Terwijl het had kunnen werken: wie beschikbaar was voor de arbeidsmarkt, kreeg een uitkering; wie dat niet was, verloor de uitkering én de pensioenrechten. Dat was niet voldoende voor de Arizona-regering. De verantwoordelijkheid voor het ontslag en het vinden van werk wordt volledig bij het individu gelegd. Maar de besparing, en vooral de impact op het dagelijkste leven, is ondoordacht. Mensen die al 20 jaar uitkeringen ontvangen, worden 3,5 maand voor datum verwittigd dat die wordt stopgezet. De impact op de OCMW's werd laattijdig in kaart gebracht en de steun zal onvoldoende blijken. Ziekenfondsen die personen met een arbeidsongeschiktheid moeten opvangen, de pensioendiensten die werknemers die vervroegd met pensioen kunnen moeten helpen: ze kregen nauwelijks informatie en werden niet betrokken. De menselijke kant van deze hervorming wordt volledig genegeerd.

Afbouw pensioenregeling

Ten derde, een fundamentele afbouw van de pensioenregeling door de invoering van de notie 'effectief werk' voor de toegang tot en de berekening van het pensioen. Omdat periodes van werken en niet-werken vaak een spiegel zijn van maatschappelijke ongelijkheid, dreigt deze focus die ongelijkheid in de pensioenen nog te versterken. Wat ooit vanzelfsprekend leek - namelijk dat ziekteperiodes niet bestraft werden en dat periodes van werkverwijdering of tijdelijke werkloosheid werden meegeteld - is plots een ideologisch strijdpunt geworden. Voor werkloosheid gold dat al langer, maar nu geldt het ook voor situaties die eerder boven elke discussie stonden. Enkel door tussenkomst van de sociale partners in het sociaal akkoord van juni 2025 konden periodes van tijdelijke werkloosheid of landingsbanen alsnog erkend worden als gewerkte periodes. Jambon kwam, door druk van vakbonden en andere middenveldorganisaties, ook tot inkeer over het meetellen van moederschapsrust. Je kan het je bijna niet voorstellen, dat actie gevoerd moet worden om die periodes te laten erkennen die enkel vrouwen raken. Het macho-gehalte van de Arizona-regering, het is me wat.

Je kan het je bijna niet voorstellen, dat actie gevoerd moet worden om periodes van moederschapsrust te laten erkennen voor je pensioen.

Ook deze ingreep is ondoordacht. De nieuwe regels gelden ook voor periodes uit het verleden, periodes waarvan de gegevens nog niet werden bijgehouden. De elektronische gegevens zijn maar beschikbaar vanaf 2003. Om de maatregel te kunnen toepassen gaan werknemers zélf, je leest het goed, moeten meedelen aan de overheidsdienst welke dagen ze in bevallingsrust waren of op welke dagen ze op tijdelijke werkloosheid gezet waren. Het principe primeerde op de haalbaarheid, ten koste van mens en maatschappij.

ONDERNEMINGEN OP HUN WENKEN BEDIEND

Wanneer we de ingrepen naast elkaar leggen zien we de rode lijn: een sociaal risico zoals ziekte, ontslag of ouderdom wordt niet meer automatisch waardig beschermd. Meer en meer zal een sociaal risico leiden tot armoede en uitsluiting.

De regering vaart een koers van sociale afbraak, maar zet alle zijlen bij om ondernemingen en zelfstandigen op hun wenken te bedienen. Op alle vlakken. Een paar voorbeelden:

• De minimumduur voor een deeltijds contract, vroeger minstens 1/3^de van een voltijds contract, wordt verlaagd. Terwijl de minimumduur om recht te krijgen op sociale rechten opgetrokken wordt.
• Nachtarbeid wordt versoepeld in de distributiesector waarbij werknemers die nieuw worden aangeworven minder premies zullen ontvangen. De fiscale ondersteuning van bedrijven voor ploegenpremies wordt versoepeld.
• De opzegtermijn wordt ingekort ten voordele van werkgevers tot maximum 52 weken, én werkzoekenden worden uitgesloten van de sociale verzekering.
• De marge voor bruto-loonsverhogingen wordt op 0% gezet, maar er is wel marge voor bijkomende patronale bijdrageverminderingen.
• Er wordt een ondernemersaftrek ingevoerd waarbij zelfstandigen een eerste schijf van hun winsten kunnen aftrekken van de personenbelasting, terwijl een hervorming langs werknemerszijde voor iemand die in tijdelijke werkloosheid wordt gezet tot meer personenbelasting zal leiden.
• Moederschapsrust voor een zelfstandige telt mee voor het pensioen én wordt uitgebreid. Werkneemsters in de privésector moeten, daarentegen, moord en brand schreeuwen om moederschapsrust te laten meetellen. Werkneemsters die van het werk verwijderd worden omdat ze in een gevaarlijke situatie werken en zwanger zijn, worden op vandaag nog steeds niet erkend door Jambon.

Al deze voorbeelden tonen onmiskenbaar uit welk vaatje Arizona tapt.

Kijk, mensen zijn bereid om inspanningen te leveren - dat wordt hen al jaren ingeprent als noodzakelijk om het land te redden. Maar dat die inspanningen niet leiden tot oplossingen, maar tot minder solidariteit en zekerheid, dát is nooit afgesproken. Al deze ingrepen resulteren onvermijdelijk in meer ongelijkheid en uitsluiting. Met een reëel risico op meer extreem stemgedrag tot gevolg.

WELK KOMPAS HANTEREN WE ALS VAKBOND?

Welk kompas hanteren we dan als vakbond om de werkmens, als echte bron van meerwaarde, te verdedigen?

Een. We moeten aanwezig zijn: bij en tussen de mensen. Nabijheid en bewustmaking. We moeten zichtbaar maken dat iedereen vandaag met dezelfde uitdagingen geconfronteerd wordt, uitdagingen die de rechterzijde negeert. Voor de burger is de echte zorg immers niet de staatsbegroting, maar de vraag hoe je de maand rondkomt, de huur betaalt, je job behoudt, de kinderen op school krijgt. Het is onder meer aan de vakbond om uit te leggen dat uitsluiting van de andere (tot het je zelf overkomt) of afbraak van ons sociaal model geen antwoorden zijn, en dat solidariteit de enige weg is. Daarin schuilt voor elk van ons een intense maar noodzakelijke opdracht.

Wij herinneren de regering eraan dat beleid geen spreadsheet is, maar mensenlevens raakt.

Twee. We zijn ook de tegenmacht. Wij herinneren de regering eraan dat beleid geen spreadsheet is, maar mensenlevens raakt. Wij maken zichtbaar wat verdwijnt achter de abstracte taal van "hervormingen" en "besparingen". En wij bouwen, in de bedrijven en op straat, aan collectieve kracht. Want alleen zo kunnen we duidelijk maken dat er alternatieven zijn: een begroting die kijkt naar inkomsten in plaats van kortzichtig te besparen, een beleid dat ongelijkheid tegengaat in plaats van versterkt, en een samenleving die de mensen centraal zet, niet de cijfers.

Drie. Als vakbond hebben we ook een cruciale rol te spelen in het sociaal overleg. Maar sociale akkoorden kan je enkel sluiten wanneer je mekaar in het midden vindt. Daar ligt de win-win voor beide partijen. Helaas vertrekken de sociale partners vandaag niet gelijk. De voorstellen die op tafel komen, hellen zodanig ver over naar één zijde (zeg maar de rechterzijde) dat er nauwelijks nog sprake kan zijn van evenwicht. Zo krijgen sociale partners ter uitvoering van het zomerakkoord een dikke maand om hun onderbouwd, onderhandeld en kritisch advies uit te brengen over een concreet voorstel voor de annualisering van de arbeidstijd én de uitbreiding van voor de ondernemingen voordelige "vrijwillige" overuren. Die beide voorstellen zijn concreet uitgewerkt, uitgeschreven in een wettekst. Daarnaast, wat belangrijk is voor werknemers, en waarvan Europese rechtspraak aangeeft dat het om een verplichting gaat, worden sociale partners gevraagd om na te gaan of het noodzakelijk is om over te gaan tot arbeidstijdregistratie. Twee alinea's in een adviesvraag. Zo ongelijk zijn de vertrekpunten. Zo miniem zijn bijgevolg de slaagkansen van het overleg.

We hebben nochtans al getoond dat het kan, met oog voor de realiteit van de werkvloer. Met het akkoord van juni 2025 rond de eindeloopbanen zijn grote stappen gezet om de ingrepen in de landingsbanen te verzachten en aan te passen aan de realiteit. Het optrekken van de loopbaanvoorwaarde van 25 naar 35 jaar betekende dat het voor vrouwen zeer moeilijk werd om in een landingsbaan te stappen. Sociale partners erkenden samen die realiteit. Ze kwamen overeen om meer gelijkgestelde periodes mee te tellen om die voorwaarde te kunnen opvullen. Bovendien verloopt de optrekking voor de vrouwen trager. Pas tegen 2029 bereikt de voorwaarde 30 jaar en dan moet er eerst een evaluatie komen om de impact te meten. Voor werkneemsters in de zorg of in de distributie maakt dit akkoord het verschil.

Momenteel bekijken we welke stappen we kunnen zetten voor de pensioenmaatregelen waarbij retroactief wordt ingegrepen in opgebouwde rechten.

Vier. Ten slotte, en dat zouden we liever niet moeten doen, moeten we ook juridische stappen zetten. Als ministers zaken beslissen waarvan ze weten dat ze ingaan tegen het gelijkheidsbeginsel of discriminerend zijn maar toch doorzetten, dan rest ons geen andere optie dan juridische procedures op te starten. De drie vakbonden bereiden momenteel de procedure voor tegen de programmawet die de werkloosheidsuitkeringen beperkt in de tijd. Ook onze individuele leden staan we bij in juridische procedures. Als er beslissingen genomen worden die ingaan tegen basisprincipes in onze maatschappij dan is het essentieel dat daar verzet tegen aangetekend wordt. Ook die rol nemen wij op, in het algemeen belang en in het belang van werknemers. Een loopbaanjaar van 20 jaar geleden is plots minder waard. Volgens cijfers van de Federale Pensioendienst zal van de groep die later zal moeten vertrekken door het strengere vervroegd pensioen, één op vier minstens twee jaar langer moeten werken.

NAAR EEN VEILIGE HAVEN: INKOMSTEN ALS BAKEN

Wij blijven als vakbond dus ons kompas van rechtvaardigheid hanteren. Maar wat stellen we vast? De harde maatregelen in de sociale bescherming en bij de openbare dienstverlening zetten het land niet op orde. Tegen 2030 voorziet het Monitoringcomité een tekort dat oploopt tot 5,4% (in % bbp) voor entiteit I. Dat is, uitgezonderd de Covid-periode, het hoogste tekort in de afgelopen vier decennia. Kijk, wij zullen ons nooit neerleggen bij een beleid dat de rekening doorschuift naar degenen die elke dag het land draaiende houden.

Waarom vindt een eerlijke discussie over de inkomsten ook nu weer moeilijk haar plaats? Een goede huisvader weet: klopt de rekening niet, dan moet je kijken naar wat je uitgeeft, maar ook naar wat je binnenhaalt. De (para)fiscale inkomsten zullen tussen 2025 en 2030 dalen met 1,6% van het bbp (van 36,2% naar 34,6%). Dat betekent tegen 2030 bijna 12 miljard minder inkomsten. Het lek situeert zich aan de inkomstenkant. We willen de regering graag de juiste richting uit sturen. In een rechtvaardige begroting zorg je voor eerlijkere bijdragen, sluit je fiscale achterpoortjes en herstel je evenwicht. Met deze bakens kom je al een heel eind.

Aan de inkomenszijde is de meerwaardebelasting een eerste stap, maar nog onvoldoende. Globaliseer alle inkomsten - inclusief financieel vermogen, huurinkomsten en gerealiseerde meerwaarde - en belast deze progressief. Zo kan je de inkomsten op peil houden tot 2030 (+13 miljard volgens het Planbureau).

Pak ook de vervennootschappelijking aan. Zo voorkom je dat belastingplichtigen via vennootschappen minder bijdragen. Ook dit kan meerdere miljarden opleveren.

Aan de uitgavenzijde ben je best selectief met fiscale uitgaven. Huidige maatregelen zoals loonsubsidies, onbeperkte bijdrageverminderingen voor eerste aanwervingen en de patronale bijdrageverminderingen voor de zeer lage lonen zijn gul en duur. Een selectieve inzet van middelen zorgt dat belastinggeld nuttig en efficiënt wordt gebruikt.

Kijk kritisch naar de enorme loonmassa voor extralegale voordelen. Bedrijven die flexibele statuten inzetten, moeten ook hun deel doen en correct bijdragen.

Bedrijven die flexibele statuten inzetten, moeten ook hun deel doen en correct bijdragen.

Kijk met open vizier naar brutoloonsverhogingen: ze erkennen productiviteit, stimuleren economische groei en verhogen (para)fiscale inkomsten. Sinds de hervorming van de loonnormwet van 2017 bleef de marge beperkt tot 2,6%, waardoor inkomsten en koopkracht onnodig zijn beperkt. Zonder die ingrepen zou de brutoloonmarge nog eens 2,6% hoger gelegen hebben, wat een positieve impact zou hebben gehad op de inkomsten van de overheid.

Trek het gewaarborgd loon naar twee maanden op en garandeer op die manier dat bedrijven effectief zullen inzetten op preventie en begeleiding op de werkvloer. Door aanhoudende belasting van spieren, gewrichten en constante digitale druk te verminderen, voorkomen we uitval en hoge kosten achteraf.

Zet een correcte prijs op geneesmiddelen via de fair price calculator, dat is een online tool die de transparantie van medicijnprijzen bevordert. Ook dit kan een substantiële bijdrage leveren aan een meer evenwichtige begroting.

RECHTVAARDIGE BEGROTING

Door te investeren in een progressieve inkomstenaanpak, selectieve fiscale uitgaven, correcte beloning van arbeid en preventie op de werkvloer, kan een rechtvaardige begroting worden gerealiseerd. Het principe "een euro is een euro" moet gelden, zowel voor vermogens als voor arbeid. Zo kom je tot een begroting die meer in balans is, zonder de burger pijn te doen. Het is geen verhaal van belasten maar van rechtvaardigheid én eerlijke herverdeling. Selectiviteit en doelmatigheid van inkomsten en uitgaven is hierbij essentieel.

Door te investeren in een progressieve inkomstenaanpak, selectieve fiscale uitgaven, correcte beloning van arbeid en preventie op de werkvloer, kan een rechtvaardige begroting worden gerealiseerd.

Een begroting is geen boekhoudkundig document dat enkel de tevredenheid van ratingbureaus moet garanderen. Het is een maatschappelijk contract. Het bepaalt welke samenleving we willen zijn.

De vraag die aan de horizon opdoemt, is of Arizona blijft vasthouden aan een koers die ongelijkheid verdiept, of de koers wijzigt naar een beleid dat solidariteit versterkt en de werkmens erkent als echte bron van meerwaarde?