Jurgen Masure

"Op zich zijn technologische ontwikkelingen - zoals AI - moreel neutraal en dragen ze zowel het vermogen tot maatschappelijk heil als kwaad in zich," stelt filosoof en historicus Jurgen Masure (1987). "Maar met de manier waarop technologie vandaag wordt ingezet, is dat allesbehalve zo. Ze wordt ontworpen door mensen met eigen belangen en verdringt democratische vormen van bestuur. Big Tech presenteert zich graag als neutraal, maar hun tools, apps, algoritmes en platforms bevatten telkens keuzes: over wat telt, wie toegang krijgt, welke waarden worden versterkt en welke verdwijnen. Achter de façade van hoodies, nonchalante techtalk en holle innovatiekreten gaat geen doorsnee sector schuil, maar een geconcentreerd machtscentrum."

Al meer dan een decennium denkt Masure na over technologie en haar maatschappelijke impact. Zijn boek De macht achter AI is de kristallisatie van die jarenlange reflectie. Goed ingevoerd en met scherpe blik brengt Masure in kaart hoe een kleine groep techbro's zich onttrekt aan democratische spelregels om de toekomst naar hun hand te zetten. Big Tech is wereldwijd uitgegroeid tot een machtige politiek speler - zelfs op het terrein van oorlogsvoering. Juridisch hebben staten nog steeds het laatste woord over defensie, maar functioneel zijn ze steeds afhankelijker van private techbedrijven voor hun militaire ambities. Masure waarschuwt dat commerciële belangen, versterkt door de AI-race, een steeds grotere rol spelen in conflicten. De VS en Israël gebruiken nu ook volop AI bij hun militaire operatie tegen Iran.

Opvallend was dat Washington vlak vóór de aanval op Iran de samenwerking met AI-bedrijf Anthropic beëindigde, terwijl hun generatieve AI-assistent Claude toch operationeel bleef voor inlichtingenanalyse en doelbepaling. Nochtans zet Anthropic zich met zijn 'constitutionele AI' - waarbij veiligheids- en ethische beperkingen in het model worden ingebouwd - in de markt als een ethisch verantwoord alternatief voor ChatGPT. Is dit gewoon slimme 'ethics washing'?

"Sinds 2024 werkt Anthropic samen met het US Department of Defense via een partnerschap met techbedrijf Palantir. Hun taalmodel Claude werd door Palantir geïntegreerd in het militaire analyseplatform Maven Smart System. Na een conflict over de voorwaarden voor militair gebruik van AI besliste de regering-Trump om het gebruik van Anthropic-technologie door defensiecontractanten geleidelijk stop te zetten. Er geldt echter een overgangsperiode van zes maanden, waardoor systemen waarin Claude geïntegreerd is voorlopig nog operationeel blijven.

Anthropic probeert AI misschien het meest ethisch te benaderen. Liever zo, dat zeker. Maar ook hier blijft kritische afstand nodig. Uiteindelijk zijn ze allemaal in hetzelfde bedje ziek. Met Claude zitten ze in een zware concurrentiestrijd met Gemini van Google en ChatGPT van OpenAI, en zijn ze op zoek naar een unique selling proposition.

In die hoogoplopende ruzie met het Pentagon kantte Anthropic zich tegen domestic surveillance, maar gelden die bezwaren ook tegen massamonitoring in het buitenland? Bovendien lijkt het bedrijf niet principieel tegen autonome wapensystemen, maar is het eerder van mening dat de technologie nog niet op punt staat. Want wie draagt de verantwoordelijkheid als er iets misloopt? Wie beslist ook? Het debat gaat dan niet alleen over of, maar hoe AI militair wordt ingezet. De discussie draait vooral om operationeel tempo en risicobeheersing. De positie van CEO Dario Amodei lijkt daarom minder een afwijzing van militarisering dan een poging om de voorwaarden ervan vast te leggen."

Maar lang niet iedereen in Silicon Valley is geporteerd voor die bedachtzaamheid?

"Onlangs was er de American Dynamism Summit 2026, georganiseerd door techbonzen Marc Andreessen en Ben Horowitz. Met hun investeringsfonds brengen ze Big Tech samen met defensie onder het mom van nationale veiligheid. Alex Karp, CEO van Palantir, het meest beruchte Amerikaanse defensietechnologiebedrijf, waarschuwde dat te veel conflict met het Pentagon zou kunnen leiden tot nationalisatie van technologie. De boodschap: maak geen ruzie met het Pentagon, of regulering volgt.

In onderzoek naar AI-modellen in gesimuleerde oorlogssituaties escaleerde minstens één partij telkens naar nucleaire wapens

Behoedzaamheid is nochtans op zijn plaats. In een onderzoek van King's College London naar AI-modellen in gesimuleerde oorlogssituaties escaleerde minstens één partij telkens naar nucleaire wapens en in 95% van de gevallen bestookten beide kanten elkaar met kernwapens."

Veel tech‑bedrijven schuiven richting de oorlogsindustrie. Daarmee brokkelt ook het geweldsmonopolie van de staat af?

"In mijn boek spreek ik over 'digitale condottieri'. De condottieri, leiders van huurlingenlegers, verkochten in het 15^de eeuwse Italië hun militaire diensten aan stadstaten. Ze waren gebonden aan contracten, maar handelden vooral vanuit eigen belangen. Machiavelli waarschuwde in Il Principe al voor zulke afhankelijkheden. Dat is vijf of zes eeuwen later nog steeds een wijze les. Want huurlingen verlengen conflicten, creëren afhankelijkheden en onttrekken zich aan controle.

Met de opkomst van het neoliberalisme in de jaren 1970 en 1980 trok de overheid zich terug en sprongen privébedrijven in dat gat. Eén van de meest illustere voorbeelden is SpaceX van Elon Musk, dat met Starlink mee bepaalt hoe het slagveld eruitziet."

Zelf haalt u in uw boek Gaza aan om op dat vlak de morele leegte van Silicon Valley te illustreren.

"Technologiebedrijven spreken graag over vrijheid en verbinding, maar hoe valt te dat te rijmen met de rol die AI speelde tijdens de gruwelijke moordpartij in Gaza? Israël gebruikte AI-systemen die automatisch doelwitten selecteren. Die AI draait op datasets en rekenkracht uit Project Nimbus, een contract van 1,2 miljard dollar waarbij Google en Amazon sinds 2021 cloud- en AI-infrastructuur leveren aan de Israëlische overheid en het leger.

Hoe valt vrijheid en verbinding te rijmen met de rol die AI speelde tijdens de gruwelijke moordpartij in Gaza?

Ook Microsoft sloot een deal met Unit 8200, de elite-spionage-eenheid van het Israëlische leger. Daardoor konden live telefoongesprekken in Gaza en op de Westelijke Jordaanoever worden afgeluisterd. Nadat dit werd onthuld, stopte Microsoft Israëls gebruik van zijn technologie voor massale surveillance van Palestijnen - een samenwerking die neerkwam op verregaande medeplichtigheid."

Alexander Karp zegt in uw boek waar het op staat: "brute kracht komt vandaag uit software".

"Karp is iemand die duidelijk geradicaliseerd is. Oorspronkelijk een filosoof, eerder van linkse signatuur, die aan Stanford hechte vriendschap sloot met Peter Thiel en verleid werd om CEO te worden van Palantir. Samen begonnen ze de overheid te benaderen om lucratieve contracten binnen te halen. Karp staat bekend als openlijk pro-Israël. Toen hem werd aangewreven dat zijn bedrijf van het doden van Palestijnen profiteert, reageerde hij laconiek: "Mostly terrorists. That's true."

Karp positioneert zich nadrukkelijk als bondgenoot van het Westen: geen zaken met China of Rusland, wel samenwerking met westerse staten en hun partners, ook wanneer mensenrechten onder druk staan. Volgens hem is Silicon Valley te lang te slap geweest en moet de technologiesector weer nadrukkelijk de rangen sluiten met de overheid. In zijn visie steunt de westerse macht uiteindelijk op het vermogen georganiseerd geweld toe te passen, waarbij technologie niet verschijnt als moreel dilemma, maar als strategisch wapen."

SpaceX diende onlangs een verzoek in om in de toekomst tot 1 miljoen satellieten in een baan om de aarde te kunnen lanceren, met de bedoeling de aarde te omgeven met AI-datacenters. Zijn we op weg naar een privatisering van de ruimte?

"SpaceX werd in 2002 opgericht met de ambitie om Mars te koloniseren. Maar de laatste tijd heeft Musk zijn focus naar de maan verlegd. Terwijl hij via DOGE pleitte voor bezuinigingen op federale uitgaven, sloot SpaceX tegelijk nieuwe lucratieve NASA-contracten. Het Pentagon is even afhankelijk: SpaceX lanceerde in 2025 militaire satellieten en raketten ter waarde van 22 miljard dollar.

SpaceX lanceerde in 2025 militaire satellieten en raketten ter waarde van 22 miljard dollar

Zullen we in de toekomst op het ISS, naast astronauten uit Rusland en Europa, ook iemand hebben van xAI? De ruimterace van de jaren 1960 was een strijd tussen staten, maar die van morgen kan er één worden van techmiljardairs en hun bedrijven, zoals SpaceX van Musk of Blue Origin van Bezos. Als de privatisering doorzet, is de ruimte straks niet langer van de mensheid als geheel, maar van wie het snelst en het rijkst is. De vraag is dan of het internationale ruimterecht dat kan bijbenen, of dat de technologie ook hier sneller gaat de regels"

Volgt Big Tech dan een dubbele strategie: de overheid waar mogelijk omzeilen, maar haar tegelijk gebruiken als inkomstenbron en regulering af te houden?

"Ze ziet de overheid vooral als een makkelijke cashkoe, zeker wanneer die zich voegt naar de regels van Big Tech. In een figuur als Peter Thiel komt dat spanningsveld mooi samen. Enerzijds is hij nog altijd de grootste aandeelhouder van Palantir Technologies dat nauw met de overheid samenwerkt. Anderzijds promoot hij als rechtse libertair ideeën zoals de Network State: parallelle, technologisch gestuurde samenlevingen, los van nationale wetgeving. Ook steunt hij Seasteading, drijvende microsteden in internationale wateren buiten democratische controle. Thiel, maar ook OpenAI-CEO Sam Altman toonden zelf interesse in Groenland, zowel voor de grondstoffen als voor een mogelijke network state. De Canadese historicus, Quinn Slobodian, beschrijft dit fenomeen treffend als crack-up capitalism: een ideologie die niet streeft naar het versterken van staten, maar naar het opbreken ervan, met als doel enclaves te creëren waar kapitaal vrij spel heeft."

Elon Musk steunt het AfD in Duitsland, de Britse extreemrechtse activist Tommy Robinson, en versterkt de accounts van Dries Van Langenhove. Waarom mengt hij zich in de Europese politiek?

"Elon Musk groeide op tijdens het apartheidsregime van Zuid-Afrika. Zijn grootvader Joshua Haldeman was een overtuigd antidemocraat, en openlijk racist en antisemiet. Het hoeft ons niet te verbazen dat Musk zelf er white supremacy ideeën op nahoudt. Musk wil vooral verdeeldheid organiseren. Hij heeft door dat we met de Europese AI Act, de Digital Markets Act, de Digital Services Act en de General Data Protection Regulation wel goed op weg zijn om de Europese burgers te beschermen. Amerikaanse techbedrijven vrezen dat dit elders navolging kan vinden. Daarom versterkt Musk extreemrecht in Europa, zodat naties opnieuw op zichzelf terugvallen. Zo ontstaat meer deregulering en kan Big Tech haar belangen ongestoord nastreven."

Op diezelfde dag dat Anthropic door het Pentagon op de zwarte lijst werd gezet, presenteerde men in Gent een AI‑systeem dat chirurgen tijdens robotoperaties ondersteunt. Is dit het andere, veelbelovende gezicht van AI?

"Ik ben niet tegen technologie of AI. Het kan vooruitgang en voordelen bieden. Maar mijn kritiek richt zich vooral op de enorme machtsconcentratie die er achter zit. De echte vraag is bijvoorbeeld niet hoe menselijk we machines willen maken, maar hoeveel macht we bereid zijn af te staan aan hun makers."

U hoedt zich voor complotdenken en schrijft: "De techbrocratie is geen geheim genootschap, maar het resultaat van convergerende belangen, economische logica en toevallige ontwikkelingen."

"Die techbro's begonnen hun projecten niet als plannen om 'de wereld te beheersen'. Mark Zuckerberg, beslagen in programmeren, had in de begindagen van Facebook de mond vol van 'mensen verbinden'. Maar stootte hierbij op een goudader. Al snel had hij door dat hij enorme hoeveelheden data op ongekende schaal kon verzamelen en ten gelde maken bij adverteerders.

Waar digitale controle en economische macht samenvallen, ontstaat een machtsblok

Wat dat betreft is het boek The Power Elite, van de Amerikaanse socioloog C. Wright Mills, dat deze maand exact 70 jaar geleden verscheen, nog steeds relevant. Waar digitale controle en economische macht samenvallen, ontstaat een machtsblok dat sterk doet denken aan wat Mills in de jaren 1950 de power elite noemde: een vervlechting van politieke, economische en militaire belangen tot één compacte bestuurslaag. Eisenhower waarschuwde in zijn afscheidsrede in 1961 voor het 'militair-industrieel complex'. Vandaag is dit uitgegroeid tot een militair-technologisch complex."

U maakt duidelijk dat achter het jargon van innovatie en efficiëntie ook een ideologie schuilt. Een overtuiging over hoe de samenleving moet draaien.

"We staan te weinig stil bij hoe tech-leiders naar de wereld kijken. Een kleine groep ontwerpt via technologie de toekomst grotendeels los van het algemeen belang. Zij propageert het idee dat de toekomst van de mens in de ruimte ligt en meent dat ze nu beslissingen moet nemen voor de verre toekomst. Vanuit die logica worden ongelijkheid, ecologische schade of sociale uitsluiting vandaag acceptabele tijdelijke offers voor een toekomstig groter goed. Wie zichzelf als beschermer van de mensheid op de lange termijn ziet, eigent zich het recht toe om nu beslissingen te nemen zonder tegenspraak. Dit schuift ons richting een postpolitiek tijdperk waar een kleine, ideologisch gedreven groep macht organiseert buiten democratische controle.

Het is dus cruciaal dat Europa deze ontkoppeling tussen technologie en democratie voorkomt. Beslissingen mogen niet aan technologie worden uitbesteed. Wij zijn rommelige, menselijke wezens: we hebben frictie, debat, kritiek en tegenmacht nodig. We mogen niet toestaan dat AI zomaar beslissingen gaat regelen. En al helemaal niet dat dat rendementsfundamentalisme onze hele samenleving gaat sturen. Achter al dat gepraat over tech en AI zit een beenharde machtsvraag. Men heeft het altijd over productiviteit die stijgt. Maar als je goed kijkt, gaan de winsten - in geld én in tijd - vooral naar wie bezit, niet naar wie werkt. Misschien zit de echte belofte van technologie ergens anders. Niet in nóg meer doen in minder tijd, maar in beter leven in de tijd die we hebben."

U benoemt de kwetsbaarheden van de tegenmacht: "open source mist middelen", "regulering hinkt achterop" en "we zijn zwak in het bouwen van eigen alternatieven". Hoe keren we die groeiende versmelting van politieke autoriteit en digitale macht dan wel?

"We moeten mensen sensibiliseren om naar Europese of ethische alternatieven of diensten te kijken waarmee ze hun eigen data beheren, zoals Bluesky, Le Chat, Signal, DuckDuckGo en Proton Mail.

AI-regulering in Europa richt zich in de eerste plaats op consumentenbescherming; burgers worden gezien als datasubjecten, niet als mede-eigenaars van digitale infrastructuur. Dat biedt rechtszekerheid, maar beperkt de politieke verbeelding: regels opleggen kan, richting bepalen nauwelijks.

We moeten technologie ontwerpen die publieke meerwaarde en welvaart creëert

De kernvraag blijft: welke technologie willen we? In plaats van systemen die verslaving maximaliseren, moeten we technologie ontwerpen die publieke meerwaarde en welvaart creëert. Digitale infrastructuur moet daarom onder democratische controle vallen. Gemeenschappen, steden en coöperaties kunnen netwerken beheren, ondersteund door publieke investeringen. Het gaat niet alleen om minder afhankelijkheid van Amerikaanse techmastodonten, maar ook om digitale soevereiniteit echt als een publieke opdracht te zien - en ernaar te handelen. Dat zou mogelijk moeten zijn. De toekomst is geen vast algoritme."

DE MACHT ACHTER AI
Jurgen Masure
epo, 2026