Brigitte Herremans

"Al mijn hele carrière ben ik gefascineerd door de tragedies die het Joodse en Palestijnse volk met elkaar verbinden," zegt Brigitte Herremans wanneer we haar spreken. De Amerikaans-Israëlische aanval op Iran is op dat moment een week oud. Herremans voelt echter geen behoefte om daar uitgebreide uitspraken over te doen; ze ziet zichzelf niet als een specialist ter zake. Haar expertise ligt bij Syrië en Palestina. Na haar studies Arabisch, Hebreeuws en Internationale Politiek ging ze aan de slag als beleidsmedewerker Midden-Oosten bij Broederlijk Delen en Pax Christi. Ondertussen is ze als postdoctoraal onderzoeker voor het Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek mensenrechten verbonden aan de Universiteit Gent. Haar engagement voor de Palestijnse zaak en het internationaal recht staat daarbij nog steeds buiten kijf.

Dat engagement vormt ook de kern van Palestina. Verzet tegen het verlies, tevens de titel van de Paul Verbraekenlezing 2026 die ze op 28 maart uitsprak in het Antwerpse Zuiderpershuis. In dit essay beschrijft ze hoe het Palestijnse volk zich al decennia verzet om niet uitgewist en vergeten te worden. Nu de wetenschap en het internationaal recht hun beperkingen tonen, hoopt Herremans dat literatuur een krachtig instrument kan zijn in dat verzet.

U start uw essay met een quote van de Nederlandse schrijver Sinan Çankaya over wie vanuit een koloniale logica mag spreken en wie het zwijgen wordt opgelegd. Waarom mag u als witte, Belgische vrouw spreken over Palestina?

"Ik denk veel na over spreken en schrijven, en de ruimte die ik op die manier in het debat inneem. Misschien neem ik wel spreektijd af van mensen die sowieso minder worden gehoord. Ik ben me van dat risico bewust. Tegelijk hoop ik door mijn expertise in te zetten en onrecht te benoemen net meer ruimte voor hun perspectieven te creëren."

In uw essay heeft u het over het zwijgen als het over Palestina gaat.

"Over Soedan, Nigeria of Syrië wordt er ook veel gezwegen, uit desinteresse of uit ideologische vooringenomenheid. Maar over Palestina heerst een andere stilte die voortkomt uit een heel specifieke manier van zwijgen. De Palestijns-Amerikaanse schrijver Edward Said schreef dat feiten nooit voor zich spreken. Ze moeten in een breder verhaal passen. Het Europese schuldgevoel over de Shoah maakt dat er nog steeds ongemak is om Israël op zijn verantwoordelijkheid te wijzen. Het dominante Israëlische perspectief overheerst nog steeds het debat over het conflict. Dit versterkt de mythe dat Joden na de Tweede Wereldoorlog in een leeg of onderontwikkeld land aankwamen."

Het dominante Israëlische perspectief overheerst nog steeds het debat over het conflict

Heeft u het gevoel dat er gezwegen wordt? Mij lijkt het dat het conflict sinds de Hamas-aanval van 7 oktober 2023 nog nooit zo aanwezig geweest is in het publieke debat?

"Ik denk dat er twee vormen van stilte zijn. De brede bevolking en het sociale middenveld beseffen heel goed welke menselijke tragedie zich vandaag afspeelt in Gaza. Zij spreken zich gelukkig wel uit en die massale solidariteit geeft mij hoop. Het zwijgen zit bij veel politici en overheden, bij de instituties en bij mensen met macht. De Franse socioloog Didier Fassin heeft een briljant boek geschreven, Une étrange défaite. Sur le consentement à l'écrasement de Gaza, waarin hij betoogt dat vanwege dat schuldgevoel westerse overheden gecapituleerd hebben aan Israël. Ze ondersteunen de vernietiging van Gaza veelal, of kijken op zijn minst weg. De manier waarop de media over het conflict berichten maakt dat mede mogelijk."

In uw essay spreekt u van getuigenisonrecht. Wat bedoelt u daar precies mee?

"Van getuigenisonrecht is sprake wanneer sprekers door media op voorhand minder geloofwaardig worden geacht. Niet omdat wat ze zeggen ondoordacht is, maar puur op basis van wie ze zijn of welke positie ze innemen. Daar heb ik jammer genoeg zelf de nodige ervaring mee. Maar voor Palestijnse experten is dat nog veel meer het geval en is het aartsmoeilijk om in de media objectief het onrecht aan te kaarten dat de Palestijnen ondergaan. Telkens moeten ze eerst omstandig uitleggen dat ze de terreur van Hamas veroordelen. Tegelijk zag je dat dezelfde media de publieke uitspraken van Israël vaak zonder veel kritische vragen overnamen."

Hoe kunnen we dat mechanisme van getuigenisonrecht doorbreken?

"Ik denk dat we soms assertiever moeten durven zijn. Als ik naar mezelf kijk, ben ik al van mijn 14^de met dit conflict bezig en heb ik er mij in mijn studies in verdiept. Ik heb dus heel wat expertise opgebouwd. Die kennis is waardevol en staat op zichzelf. Ook kunnen we het over Palestina hebben zonder ons eerst te moeten verantwoorden tegenover Israël. In de oorlog tussen Rusland en Oekraïne doen we dat toch ook niet?"

Maar het verwijt is natuurlijk dat uw uitspraken niet neutraal zijn.

"Dat klopt: het is niet neutraal. Terwijl wij dit interview doen, draag ik toevallig mijn Arafat-sjaal. Kennis is nooit neutraal. Maar wat ik zeg, is wel gebaseerd op feiten die je kan checken. Ik blijf het vreemd vinden dat we dat onderscheid tussen neutraliteit en objectiviteit voor Oekraïne wel kunnen maken, maar voor Palestina niet. Meer zelfs, als Oekraïne erin slaagt Rusland een slag toe te brengen, staan er juichende berichten in de krant. Maar tussen Israël en Palestina moeten we neutraal zijn. Ik vind dat enorm kwalijk."

Waarom precies?

"Omdat het conflict tussen Israël en Palestina een asymmetrisch conflict is. De ene partij is militair, economisch en politiek veel sterker dan de andere. Als je in zo'n situatie neutraliteit pretendeert, kies je de facto partij voor de sterkste."

Op die manier lijkt het conflict echt een strijd tussen David en Goliath.

"Ik denk dat dit ook de reden is dat de bevolking en het sociale middenveld zich zo wil inzetten voor de Palestijnen. Dat is niet omdat we meer om hen zouden geven, en al zeker niet omwille van antisemitisme. Het is omdat we het enorme machtsonevenwicht zien, en de vermeende neutraliteit van onze regeringen die in de feiten Israël blijven steunen."

Maar ziet iedereen dat zo? Ik heb de indruk dat de meningen over het conflict stilaan gestold geraken in de beide kampen van de cultuuroorlog. Rechts kiest haast automatisch het pro-Israëlische kamp en omgekeerd.

"Ik geef nu nog amper lezingen over de politieke situatie en focus vooral op cultuur en literatuur. Maar zelfs op die momenten merk ik dat de meningen verharden. Onlangs nog stond ik bij een vereniging te spreken over kunst en rechtvaardigheid, en ook daar klonk het dat heel dit conflict begonnen was met de aanval van Hamas. Dat ik toch echt niet mocht spreken over Israël als een apartheidsstaat. Misschien nog het ergste vond ik dat er zelfs in een lezing over kunst geen plaats was voor de erkenning van de kwetsbaarheid van Palestijnen."

Zelfs in een lezing over kunst is er geen plaats voor de erkenning van de kwetsbaarheid van Palestijnen

Ontmoedigen dat soort momenten u?

"Nee, maar ze dwingen me wel tot realisme. Toen ik als beleidsmedewerker Midden-Oosten begon waren we het in verschillende middens tenminste eens over feitelijkheden zoals de bezetting. We discussieerden over de interpretatie ervan. Vandaag heerst er ook op dit thema een post-truthklimaat. Hoe erg ik het ook vind om toe te geven: vandaag lijken de feiten er vaak niet meer toe te doen."

Hoe kunnen we dat klimaat van wantrouwen counteren?

"Het kan misschien naïef klinken, maar ik hoop nog steeds dat we dat kunnen door zelf ontzettend veel te weten en steeds zo genuanceerd mogelijk proberen te zijn. Ik weet dat het soms moeilijk is, maar we moeten begrip blijven opbrengen voor de angsten van de Israëli's. Veel veiligheidsrisico's waarover zij het hebben, zijn wel degelijk reëel. Op dezelfde manier probeer ik het consequent over de massamoord van Hamas te hebben op 7 oktober, of gebruik ik de term 'zionist' nooit als een negatief woord. Het zionisme was in oorsprong een bevrijdingsbeweging als antwoord op het gebrek aan Joodse zelfbeschikking en het antisemitisme in Europa. Dat moeten we voor ogen blijven houden, ook al is het zionisme ondertussen een racistische onderneming geworden."

Spreekt u mensen aan die niet dezelfde nuance aan de dag leggen?

"Soms wel, en dat geeft sociaal soms ongemakkelijke situaties. Daarom probeer ik vooral wel mijn eigen punt in zijn complexiteit duidelijk te formuleren."

U zei daarnet dat de feiten er niet meer toe doen. Wendt u zich daarom tot de literatuur? In uw essay noemt u literatuur een complementaire vorm van kennis, naast wetenschap en recht.

"Ik geloof heel erg dat literatuur ons rechtvaardigheidsgevoel enorm kan aanspreken. We respecteren dat te weinig. In mijn tijd als beleidsmedewerker bij Broederlijk Delen en Pax Christi heb ik nochtans vaak gezien hoe kunst en literatuur mensen kunnen verbinden. Uiteraard wil dat niet zeggen dat we de studies en rapporten van academici, onderzoekscommissies en mensenrechtenorganisaties niet nodig hebben, maar verhalen kunnen daar een broodnodige aanvulling op vormen. Dat is vandaag cruciaal omdat Israël die onderzoekers niet toelaat. Als we niet kunnen optekenen wat er vandaag gebeurt, zullen we het ons binnen 10 jaar niet meer herinneren."

Is het daarom dat u de archieffunctie van literatuur benadrukt in uw essay? Ziet u het als wapen tegen het vergeten en het verdwijnen?

"Ik vind dat een enorm belangrijke rol die literatuur kan spelen. Dat hoor ik ook van mensen uit Gaza. Zij weten dat Israël hen probeert te vernietigen. Ze verliezen alles: hun gemeenschap, hun huis, hun gezin, … Telkens krijgen ze te horen: "jullie zijn niets". En toch blijven ze schrijven. Als ze dat niet doen, zijn ze straks, wanneer alles vernietigd is, ook zelf verdwenen. Vergeten. Voor hen is dat de laatste grens. Daarom schrijven ze: opdat mensen later zouden weten wat er gebeurd is. Ik ben ervan overtuigd dat die kleine aantekeningen over een paar jaar van grote betekenis zullen zijn voor onze kennis van dit conflict."

Kleine aantekeningen zullen over een paar jaar van grote betekenis zijn voor onze kennis van dit conflict

U spreekt met veel overtuiging over de kracht van literatuur. Wanneer heeft literatuur eigenlijk een plaats gekregen in uw eigen leven?

"Mijn mama was een groot lezer die ons vertelde over wat ze las. Wij spraken over Madame Bovary als over de buurvrouw. Ik ben eigenlijk altijd blijven lezen, zeker ook toen ik studeerde: Solzjenitsyn die over de Goelag-archipel getuigde, veel Shoah-literatuur ook."

Niet echt troostende boeken.

"Literatuur moet in mijn visie niet troosten, ze moet confronteren. Ken je De welwillenden waarin Jonathan Littell de Tweede Wereldoorlog beschrijft vanuit de ogen van een moordende en verkrachtende SS'er? Dat is een walgelijk, en tegelijk ook een essentieel boek. Met mijn studenten praat ik daar veel over. Hoe we veel meer daderliteratuur moeten lezen. Blij word je daar niet van, maar het helpt je wel begrijpen. Ik geloof heel erg dat we ons meer moeten durven blootstellen aan ideeën die pijn doen. We zoeken te veel de behaaglijkheid op."

U zegt dat literatuur voor een rechtvaardigheidsgevoel moet zorgen, als archief moet dienen, moet confronteren, … Moet literatuur altijd iets van u?

"Nee, toch niet. We hebben het hier vanwege mijn essay over de relatie tussen literatuur, verzet en verlies. Dat geeft mogelijk een vertekend beeld. Want als je me hier bezig hoort, zou je het waarschijnlijk niet zeggen, maar ik vind dat schrijvers vooral moeten doen wat ze zelf willen. Ik wil geen afbreuk doen aan hun autonomie. Ik maak het onderscheid tussen de kunstenaar en het kunstwerk. Ik luister op die manier nog steeds met veel plezier naar Michael Jackson."

Mag een kunstenaar zich aan het maatschappelijk debat onttrekken? Hoe keek u naar de discussie op het Filmfestival van Berlijn, waar juryvoorzitter Wim Wenders geen uitspraak wilde doen over Gaza omdat kunstenaars volgens hem "het werk van mensen moeten doen, niet dat van politici"?

"Als individu mag hij dat natuurlijk vinden. Maar hij sprak daar niet als individu, hij sprak als juryvoorzitter. Daarmee legde hij ook de andere juryleden het zwijgen op. Het is niet toevallig dat schrijfster en medejurylid Arundhati Roy daarop ontslag nam. Bovendien is het een hypocriet standpunt. In het verleden heeft het festival wel duidelijk stelling genomen voor Oekraïne. Je kan dat incident moeilijk los zien van de Duitse context. Het schuldgevoel tegenover Israël is er nog steeds immens. Dat verziekt er het politieke en maatschappelijke debat compleet."

Hoezo?

"Duitsland heeft de nieuwe definitie van antisemitisme overgenomen van de International Holocaust Remembrance Alliance, een internationale organisatie die een negatieve rol speelt in de politisering van antisemitisme. De definitie is op zichzelf goed maar de bijbehorende voorbeelden zijn erg vaag en laten bewust veel ruimte voor interpretatie. Hierdoor kan uitgesproken kritiek op Israël al snel als antisemitisme worden gelezen. Dat leidt tot absurde toestanden. Zo werd de Joodse schrijfster Deborah Feldman, wier autobiografie werd verfilmd tot de serie Unorthodox op Netflix, beschuldigd van antisemitisme omdat zij kritiek uitte op Israël en op de manier waarop Duitsland met dat land omgaat. De extreemrechtse partij Alternative für Deutschland wilde haar zelfs het land uitzetten."

Ziet u die criminalisering van protest ook bij ons?

"Je had de manier waarop de burgemeester van Antwerpen het waterkanon en pepperspray inzette tegen vreedzame betogers aan het stadhuis. Maar al bij al valt het in België nog mee in vergelijking met Duitsland, waar het recht op vrije meningsuiting en samenkomst aan banden wordt gelegd. Toch mogen we niet blind zijn voor het inkrimpen van protest en vrije meningsuiting."

Waar ziet u die dan nog?

"Neem de situatie van Francesca Albanese, de speciale rapporteur van de VN voor de bezette Palestijnse gebieden. Albanese neemt in haar functie geen blad voor de mond. In haar rapport Anatomy of a Genocide stelt ze dat er redelijke gronden bestaan om aan te nemen dat Israël een genocide pleegt in Gaza. Dat is geen neutraal standpunt, maar wel één dat gebaseerd is op controleerbare feiten. In plaats van dat haar rapport aanleiding was om meer druk op Israël te zetten, was het voor de VS reden om Albanese te sanctioneren met een inreisverbod en een bevriezing van haar middelen in de VS. Recent was er ook opschudding over een gemanipuleerd interview met haar op basis waarvan de Franse minister van Buitenlandse Zaken haar ontslag eiste. Het is maar één voorbeeld van hoe de wetteloosheid in Gaza - de periferie van het Westen - zich stilaan naar het centrum beweegt."

Wat bedoelt u daarmee?

"Wat we in Gaza zien, is een extreme vorm van rechteloosheid. Het internationaal humanitair recht wordt er gewoon niet nageleefd. Als dat soort situaties daar straffeloos genormaliseerd raken, blijft dat niet zonder gevolgen voor de rest van de wereld. De uitholling van het internationaal recht sijpelt uiteindelijk ook door in onze eigen instellingen en samenlevingen. Wat er vandaag met de Palestijnen gebeurt, toont wat er gebeurt wanneer macht openlijk boven het recht wordt geplaatst."

Is dat ook wat we vandaag in Iran zien waarbij de Amerikaanse minister van Defensie, Pete Hegseth, letterlijk zegt: "no more stupid rules of engagement"?

"Exact. Het internationaal recht wordt openlijk als iets nutteloos of zelfs problematisch terzijde geschoven. En dus werden er de voorbije dagen - weliswaar op initiatief van Israël - massaal burgerdoelen en olie-installaties gebombardeerd in Iran. Maar nieuw is het niet. In Gaza en ook eerder in Libanon experimenteerde Israël hier al mee. De oorlog in Iran zou niet mogelijk zijn geweest zonder Palestina. Voor koloniale regimes als Israël dient de ene oorlog als oefenterrein voor de volgende."

Voor koloniale regimes als Israël dient de ene oorlog als oefenterrein voor de volgende

De oorlog met Iran verdringt Palestina naar de achtergrond. Opnieuw klinkt het zwijgen oorverdovend. Kan u vertellen hoe het er vandaag is?

"De situatie in Gaza blijft extreem moeilijk. Humanitaire hulp komt nog steeds onvoldoende door, ondanks dat de grenzen onder druk van de VS heropend werden. Voor de omvang van de crisis is de hoeveelheid hulp die dagelijks binnenkomt nog lang niet genoeg. Tegelijkertijd worden internationale en humanitaire organisaties onder grote druk gezet. Israël eist persoonlijke gegevens van medewerkers en dreigt hen Gaza uit te zetten. Het spreekt voor zich dat dit de hulpverlening nog verder bemoeilijkt."

Maar zijn de Israëlische aanvallen op de bevolking ondertussen gestopt?

"De militaire situatie blijft uiterst precair. Israël voert voortdurend aanvallen uit, terwijl grote delen van Gaza - bijna de helft - onder zijn militaire controle blijven. Burgers worden nog steeds geviseerd, ondanks het staakt-het-vuren. Kortom, de humanitaire en veiligheidscrisis zijn nog lang niet voorbij. De bevolking wordt dagelijks geconfronteerd met onzekerheid en gevaar. En dat is niet enkel het geval in Gaza."

Hoezo?

"Terwijl we allemaal nog naar Gaza kijken, neemt het geweld door de kolonisten op de Westelijke Jordaanoever elke dag toe. Een nieuwe tendens daar is dat sommige kolonisten zich verkleden en zich als militairen voordoen om zwaar geweld op Palestijnen te plegen. Recent waren er al enkele ernstige incidenten. Nog belangrijker is dat Israël in alle stilte ook structureel zijn greep op de Westoever verstevigt. Er is wetgeving aangenomen die de annexatie van grote delen van de Westoever mogelijk maakt, en de verkoop van privégrond van Palestijnen aan Israëlische kolonisten vergemakkelijkt. Het is een duidelijke tendens: annexatie van grote delen van de Westoever, de volledige afgrendeling van Oost-Jeruzalem, en het grotendeels onleefbaar maken van Gaza."

Wat betekent dit alles voor de Palestijnse bevolking op lange termijn?

"Het roept ook ernstige vragen op over de toekomst van de twee miljoen Palestijnen in Gaza. Ze leven onder een voortdurende dreiging van etnische zuivering. In het Riviera-plan dat Trump met Palestina voor ogen had, is een massale, gedwongen verplaatsing van de Palestijnen openlijk een mogelijkheid. Tegelijk maakt Israël gebruik van nieuwe politieke instrumenten, zoals de zogenaamde Board of Peace. Die brengt vrede of rekenschap allerminst dichterbij, maar dient in de eerste plaats Israëlische belangen. Voor de Israëlische regering is ze een manier om kansen te benutten - of zelf te creëren - en politieke plannen door te drukken. Daarbij wordt het internationaal recht niet alleen genegeerd, maar steeds vaker ook openlijk aangevallen."

U schetst een deprimerend beeld. Hoe houden de Palestijnen dit vol? In uw essay heeft u het over 'sumud'. Wat betekent dat?

"Sumud is een term die je in Palestina vaak hoort. Het betekent zoiets als standvastigheid, veerkracht. De moed om na elke slag niet te blijven liggen, maar opnieuw op te staan en verder te gaan. Dat is mooi, maar het heeft ook een keerzijde. Mensen vinden het ook irritant. Veel Palestijnen hebben het gevoel dat ze voortdurend veerkracht moeten tonen. Dat stopt ooit wel eens. Het is geen natuurwet. Toch vind ik het een mooie term. Maar dan voor ons. Wij hebben sumud nodig."

Wat bedoelt u met wij?

"Wij, diegenen in verschillende geledingen van de maatschappij die de mensenrechten blijven verdedigen. Vandaag betekent dat toch dat je tegen de stroom ingaat. Activisme wekt bij steeds meer mensen irritatie op. Ik merk het zelf als ik ergens vertel dat ik me inzet voor de mensenrechten in het Midden-Oosten. Dan krijg ik venijnige vragen: of ik als vrouw veel rechten denk te hebben in die islamitische landen. Veel mensen voelen activisme aan als een soort kritiek op het westen.

Activisme wekt bij steeds meer mensen irritatie op

Daarom hebben we sumud nodig: om vol te houden, coherent te blijven in onze overtuigingen en om de samenleving vandaag een spiegel voor te houden."

PALESTINA. VERZET TEGEN HET VERLIES
Brigitte Herremans
Owl Press, 2026