België is nog steeds een robuuste democratie, maar de eerste barstjes worden zichtbaar.
Het is toch slikken om te lezen: "De VS zijn vergleden tot een autocratie" en "Trump streeft een dictatuur na". Dat zijn de conclusies uit het recente rapport, Unraveling the Democratic Era, van het Zweedse V-Dem Institute, de geloofwaardigste democratiewaakhond ter wereld. Het is niet eens een verrassing. Normale midterms zijn straks hoogst twijfelachtig.
Het Zweedse onderzoeksinstituut waarschuwt dat autocratie ook elders aan terrein wint. In Europa zijn zeven EU-lidstaten - Hongarije, Griekenland, Kroatië, Slovenië, Slovakije, Italië en Roemenië - "aangetast door autocratisering", met Portugal en Bulgarije op de watch list. Andere Europese landen staan dan weer bovenaan de wereldwijde democratie-index, zoals Denemarken, Zweden, Noorwegen, Zwitserland, Estland en Ierland. Ook de inspanningen van Polen worden benadrukt, al blijkt herstel na acht jaar afbraak van de rechtsstaat door de PiS-partij niet zo evident.
België staat netjes op plaats 10 van deze index. Dat is al jaren zo. Niets aan de hand, dus?
Helaas zijn ook wij niet immuun voor autocratisering. Vlaams Belang neemt het Trumpiaanse draaiboek gretig over. De partij imiteert Trump waar dat werkt en negeert wat hier niet past. Laura Jacobs noemde het eerder in dit blad "Trumpisme zonder Trump": een gedoseerde Vlaamse variant die dezelfde strategieën inzet, maar net genoeg afstand bewaart om salonfähig te blijven.
Vlaams Belang imiteert Trump waar dat werkt en negeert wat hier niet past
Ook bij beleidspartijen zien we Trumpisme. Zo mag artikel 23 van de Grondwet, dat een aantal sociale grondrechten beschermt, voor N-VA op de schop. Het standstill-beginsel van dat artikel zou 'hervormingen' in de sociale zekerheid onmogelijk maken. Nochtans hield het Grondwettelijk Hof in de afgelopen 25 jaar slechts 20 keer de wetgever tegen vanwege dat beginsel en vraagt het enkel een minimale zorg voor kwetsbare personen met een verantwoord beleid dat steunt op feiten en cijfers.
Ook aan het strafrecht wordt gemorreld. In 2023 al wilde minister van Justitie, Vincent Van Quickenborne (Anders), een gerechtelijk betogingsverbod als nieuwe sanctie introduceren. Dat lukt toen niet, maar vandaag staat het opnieuw in het regeringsakkoord van Arizona. Minister van Binnenlandse Zaken, Bernard Quintin (MR), kreeg vorig jaar ook de goedkeuring van de ministerraad om 'radicale organisaties' administratief te verbieden zonder dat er een rechter aan te pas komt. Het recht op protest wordt stap voor stap ingeperkt.
De rechtspraak wordt niet altijd meer gerespecteerd
De rechtspraak zelf wordt ook niet altijd meer gerespecteerd. De Belgische staat is al tig keer veroordeeld voor haar asiel- en opvangbeleid. Anneleen Van Bossuyt (N-VA) reageert laconiek: ze zegt dat ze haar opvangstop "gewoon verderzet". Wellicht zal het haar geen stem minder opleveren. Uit politicologisch onderzoek blijkt dat burgers weliswaar overduidelijk democratie verkiezen boven systemen met sterke leiders, maar dat ze het minder erg vinden wanneer de controlerende functie van de rechterlijke macht wordt ingeperkt.
Onderzoeksinstellingen en openbare statistieken worden gediscrediteerd. Recent stelde Bart De Wever (N-VA) zich vragen bij de officiële armoedecijfers, verzameld door Statbel en gebaseerd op een Europese definitie van het armoederisico. "Geloof je echt dat de armoede is gedaald door Vivaldi?". Officiële armoedecijfers reduceren tot een geloof, zover zijn we dus al.
Ook de media komen, in goede autocratische traditie, in het vizier
Ook de media komen, in goede autocratische traditie, in het vizier. Onlangs kelderde Jan Jambon (N-VA) eigenhandig 40.000 euro aan subsidiesteun van de Nationale Loterij voor Apache. Een hoogst ongebruikelijke demarche voor een minister. In Franstalig België ligt de openbare omroep onder vuur. Georges-Louis Bouchez (MR) voert niet minder dan een cultuuroorlog tegen de RTBF.
Nogmaals, België is geen autocratie. We zijn nog steeds een robuuste democratie. Maar de eerste barstjes worden zichtbaar. Ook hier speelt de autocratische verleiding van de daadkrachtige bestuurder. Ook hier zien we Trumpiaanse maniertjes, hopend om electoraal wat te kunnen ritselen.